Fitrat pedagogikasi: Bola tabiati, ruhiy ehtiyojlar va ota-onalik chegaralari

Fitrat pedagogikasi: Bola tabiati, ruhiy ehtiyojlar va ota-onalik chegaralari 5-dars || Xadicha Kubro 1. Bolalar dunyosining kaliti — O‘yin (Ankabut, 64) Yaratilishdagi yengillik mexanizmi: Go‘daklikdan voyaga yetguncha inson millionlab ko‘nikma va harakatlarni o‘zlashtirishi shart. Yaratuvchi bu uzoq va mashaqqatli yo‘lni bola uchun osonlashtirish maqsadida uning fitratiga o‘yin instinktini joylagan (Mavlono Rumiy: «O‘yin — bolani kamolotga tortuvchi ichki quvvatdir»). O‘yin — quruq ovunchoq emas: O‘yin orqali bola mushaklarini, muvozanatini boshqarishni, navbat kutishni, qoidalarga bo‘ysunishni, yutqazish va g‘alabani qabul qilishni o‘rganadi. Ichki jarohatlar va og‘ir mavzular terapiyasi: Bola kattalardek mavhum tasallilar (masalan, «onang jannatda») orqali o‘zini ovuta olmaydi. U yaqinidan ayrilganda, oilada janjal ko‘rganda yoki birovdan g‘azablanganda buni o‘yiniga ko‘chiradi (mashinasini «o‘ldiradi», qo‘g‘irchog‘ini jazolaydi). O‘yin — bolaning o‘z ruhiy yarasini davolash vositasidir. Nabaviy sunnat: Payg‘ambarimiz (s.a.v.) Oysha onamiz bilan yugurishda musobaqa qilganlar, nabiralariga o‘zlarini tuya qilib o‘ynatganlar va namozda bolalarning o‘yini buzilmasligi uchun sajdani uzaytirganlar. Bugungi virtual ekranlar esa bolani ushbu tabiiy jismoniy va ruhiy rivojlanishdan mahrum qilmoqda. 2. “Qo‘yib bering, yig‘lasin!” — Ko‘z yoshi shifosi (Najm, 60) Fitriy ehtiyoj: Yig‘lash — inson ruhiyatidagi bosimni pasaytiruvchi, Alloh taolo bergan tabiiy shifo mexanizmidir. Chaqaloq nafaqat ochlikdan, balki xavotirini chiqarish va ota-onasi yonida ekanini his qilish uchun ham yig‘laydi. Kattalarning xatosi: Bolaning yig‘isiga duch kelganda unga «Nega yig‘layapsan?» deb tergov qilish (bola sababini tushuntirib berolmasligi mumkin), tahdid qilish yoki mantiqiy gaplar bilan ovozini o‘chirishga urinish uning hislarini bo‘g‘adi. Ichga yutilgan yig‘i oqibatlari: Bostirilgan yig‘i va g‘am keyinchalik tajovuzkorlik, mushak spazmlari, uyqu va ishtaha buzilishiga aylanadi. Yechim — hislarni qabul qilish: Bola yig‘laganda uning ko‘z darajasiga egilish, quchoqlash va «Seni tushunaman, mayli yig‘lab ol» deb uning his-tuyg‘usini tan olish kifoya. Shundan so‘ng bola ichidagi yukni to‘kib, xotirjam o‘yiniga qaytadi. Erkaklik stereotipi: «Yigit kishi yig‘lamaydi», «latta bo‘lma» kabi so‘zlar bilan hislari o‘ldirilgan bolaning qalbi qotadi, keyinchalik sajdalari ham ko‘z yoshisiz quriydi. Haqiqiy kuch — tuyg‘ularini his qila olish va ulardan yengilmasdan o‘ta bilishdir. 3. Ifor va bola xotirasi (Yusuf, 94) Limbik tizim va eng chuqur xotira: Yoqub (a.s.) o‘g‘li Yusufning ko‘ylagidan uning hidini tuyganlari kabi, hid inson xotirasidagi eng mustahkam bog‘lovchidir. Ko‘rish va eshitish tez unutiladi, lekin hid to‘g‘ridan-to‘g‘ri hissiyotlar va xotirani boshqaruvchi limbik tizimga boradi. Onaning hidi — birlamchi osoyishtalik: Chaqaloq onasining yuzi va ovozidan oldin uning hidini taniydi va uning bag‘rida tinchlanadi. Iforlar vositasida xotira qoldirish: Ota-ona farzandining baxtli damlarini xushbo‘y iforlar bilan uyg‘unlashtirishi zarur: onaning pishirgan shirinligi, uyga sepilgan atir yoki issiq sho‘rvaning ifori bolaning ongida umr bo‘yi iliq oilaviy xotira va baxt tuyg‘usi bo‘lib muhrlanadi. 4. Qardoshlararo hasad va uni yengish usullari (Moida, 30; Yusuf, 5) Hasadning tub ildizi: Hobil-Qobil va Yusuf (a.s.) qissalarida bo‘lgani kabi, farzandlararo hasadning asosiy sababi — mehr, e’tibor yoki mavqeni boshqasiga boy berdim deb o‘ylashdir. Katta farzandga yangi maqom berish: Uyga yangi chaqaloq kelganda to‘ng‘ich bolani mahrumiyatga uchratmaslik kerak («U yoqqa bormaymiz, ukang uxlayapti», «Menga xalaqit berma, ukangga qarayapman» kabi gaplar ukasiga nisbatan nafrat uyg‘otadi). Aksincha, unga akalik/opalik sharafini his qildirish, ukasining parvarishiga sekin-asta jalb etish lozim. Jismoniy yaqinlik: Katta farzand yangi chaqaloqqa qiziqsa, vahima qilib haydash o‘rniga, chaqaloq uxlayotgan paytda uning qo‘lchasini ushlashga, erkalashga ruxsat berish lozim. Ota-onaning 5 daqiqalik qoidasi: Katta bolaga kun bo‘yi vaqt ajratish shart emas; u e’tibor so‘raganda ishlarni to‘xtatib, unga chin dildan 5 daqiqa to‘liq diqqat qaratish uning mehr tanqisligini qoplaydi. Bolalar tortishuviga darhol hakamlik qilmaslik: Aka-ukalar o‘rtasidagi kichik kelishmovchiliklarga «Kim boshladi?» deb aralashmaslik, ularga muammoni o‘zlari hal qilishlari uchun imkon berish orqali hayotiy kurash ko‘nikmasini shakllantirish kerak. 5. “Cho‘ntaklarimizdagi tamg‘alar” — Yorliq yopishtirish xavfi (Inson, 2) Yorliqning xavfi: Inson miyasi murakkablikni osonlashtirish uchun hamma narsaga qolip yasaydi («qaynona-kelin kelisholmaydi», «u romantik emas»). Ota-ona ham bolasiga «o‘jar», «dangasa», «yaramas», «giperfaol» deb tamg‘a bossa, bola ongsiz ravishda o‘sha yorliqqa mos hayot kechira boshlaydi («Onam meni dangasa dedi, demak men shundayman»). Suvning xotirasi (Masaru Emoto tajribasi): Tanamizning 65%i suvdan iborat. Tajribalar suv salbiy va ijobiy so‘zlardan, hatto qog‘ozga yozilgan niyatlardan ham molekulyar darajada ta’sirlanishini ko‘rsatgan. Farzandga qaratilgan har bir yomon so‘z uning jismoniy va ruhiy tuzilishiga zahar kabi ta’sir qiladi. Xalq donishmandligi: «Tentakni 40 kun tentak desang, tentak bo‘ladi». Hazrati Umarning: «Og‘zingizdan chiqqan so‘zni yashamaguningizcha o‘lmaysiz», — degan so‘zlari ota-onani faqat ezgu va ijobiy duo-iboralar aytishga undaydi. 6. Oila ichidagi mahramiyat chegaralari (Nur, 58–59) Mahramiyat — shaxsiy daxlsizlik: Odam (a.s.) va Havodan boshlangan bu buyruq insonning hayo va sha’nini asraydi. Bola ota-onaning mulki emas, alohida shaxsdir. Jismoniy mustaqillikni hurmat qilish: Bolaning o‘rniga majburlab ovqat tiqmaslik, qavatma-qavat kiyintirmaslik; uni erkalash bahonasida istamasa ham o‘pmaslik, qitiqlamaslik. Bolaning «Yo‘q, tegmang» deyish huquqi hurmat qilinishi shart. Aks holda uning jismoniy chegarasi buziladi va u begonalarning tajovuziga qarshi tura olmaydigan bo‘lib qoladi. 4 yoshdan boshlanadigan mahramiyat qoidalari: Bolaning kiyimini birovlarning (hatto oilaning) ko‘z o‘ngida yechmaslik, alohida xonada yoki o‘zi kiyinishiga o‘rgatish. Jinsiy a’zolariga hech kimning (hatto yaqin qarindoshlarning) teginishi, o‘pishi yoki hazillashishiga yo‘l qo‘ymaslik. Cho‘miltirganda ham butunlay yalang‘och qilmay, ichki kiyim bilan qoldirish; ota-ona o‘zi ham bolaning oldida yalang‘och yurmasligi. Hojatxona eshigini ochiq qoldirmaslik va hojat odobini o‘rgatish. Xonaga kirishda ruxsat so‘rash (3 vaqt qoidasi): Balog‘atga yetmagan bolalar bomdoddan oldin, tushki kiyim yechiladigan paytda va xuftondan keyin ota-onaning xonasiga ruxsatsiz kirmasligi lozim (ko‘pi bilan 3 marta taqillatish). Balog‘atga yetgach esa doimiy ravishda eshik qoqib, izn so‘rab kirishi farzdir. 7. “Bolaga emas, o‘z nafsingizga sabr qiling!” (Baqara, 153) Haqiqiy sabr nima? Sabr — bolaning tabiiy injiqligiga yoki gilamga sharbat to‘kkaniga chidash emas, o‘sha vaziyatda ota-onaning ichida qaynagan g‘azab va nafsiy tuyg‘ularga sabr qilishidir. Voqea shunchaki hodisa, uni sinovga aylantirgan narsa — bizning ichki munosabatimizdir. Abu Mahzura voqeasi (Nabaviy pedagogika namunasi): Bir guruh yoshlar azonni masxara qiladi. Rasululloh (s.a.v.) ulardan azon aytgan bolani (Abu Mahzurani) chaqirtiradilar. U zot g‘azablanmaydilar, tanbeh bermaydilar, balki bolaning salbiy qilig‘iga emas, iste’dodiga urg‘u berib: «Ovozing juda shirali ekan, qani bir azon ayt-chi», — deydilar. Bola uyalib, takrorlaydi. Shunda Payg‘ambarimiz (s.a.v.) unga pul hadya qiladilar, boshini silaydilar va duo qiladilar. Natijada, biroz oldin muqaddas azonni kamsitgan bola shu ondayoq islomga oshiq bo‘lib: «Yo Rasululloh, meni Ka’baga muazzin qilib tayinlang», — deb so‘raydi. U zot rozi bo‘ladilar. Xulosa: Bolaning fitrati sofdir. Agar ota-ona o‘z nafsiy reflekslarini yengib, jazoga emas, ijobiy xulqqa e’tibor qaratsa va sabr ko‘rsatsa, xatoga yo‘l qo‘ygan bola ham qattiq jazo orqali emas, mehr va hikmat orqali komil inson bo‘lib yetishadi.