Fitrat pedagogikasi: Zamonaviy ota-onalik, ijtimoiy muhit va yakuniy xulosa

7-dars (oxirgi) || Xadicha Kubro: Fitrat pedagogikasi: Zamonaviy ota-onalik, ijtimoiy muhit va yakuniy xulosa 1. Zamon bilan hamnafas tarbiya: «Otalar dini» aqidasidan qutulish (Moida, 104) «Otalar dini» qolipi: Johiliyat davrida odamlar haqiqat kelganda «Biz ota-bobolarimizdan shunday ko‘rganmiz» deb o‘jarlik qilgan. Tarbiyada ham ota-ona o‘z bilimi va ma’rifatini oshirmasa, o‘zining o‘tmishdagi eskirgan, qattiqqo‘l usullarini («Biz ham kaltak yeb katta bo‘lganmiz, hech narsa bo‘lganimiz yo‘q») bugungi bolaga majburlab tiqishtiradi. Hazrati Alining mashhur o‘giti: «Farzandlaringizni o‘z davringiz haqiqatiga qarab emas, ular yashaydigan davr haqiqatiga qarab tarbiyalang. Zotan, ular boshqa bir zamon uchun yaratilgandirlar». Davr o‘zgarishlarini qabul qilish: So‘nggi 50 yilda nafaqat texnologiya (televizor, internet, smartfonlar), balki ijtimoiy-madaniy munosabatlar ham tubdan o‘zgardi. Bolaga internetni butunlay taqiqlash emas, balki uni to‘g‘ri me’yorda ishlatishni o‘rgatish zarur. Bolaga Qur’on va diniy ta’lim berishda ham bugungi avlodning o‘ynoqi, tezkor idrokiga mos qiziqarli, zamonaviy metodikalardan foydalanish lozim; uni eski davrning quruq bosim va tazyiq uslubiga majburlash fanga nisbatan nafrat uyg‘otadi. O‘tmish jarohatlaridan forig‘ bo‘lish: O‘z bolaligida xo‘rlangan, kaltaklangan yoki shaxsi tan olinmagan ota-onalar ulg‘aygach, «nihol egiladi» degan bahona bilan o‘sha zo‘ravonlikni o‘z bolasiga o‘tkazishga moyil bo‘ladi. Aslida vazifa niholni sindirib egish emas, balki boshini tik tutib o‘sishiga sharoit yaratishdir. Ota-ona o‘z bolalik yaralarini anglab, ularni davolashi va farzandini o‘tmish yukidan xoli tarbiyalashi lozim. 2. Onalikdagi rollar muvozanati (Sharh, 7) Onalik — yagona rol emas: Ayol umri davomida nafaqat ona, balki farzand, opa-singil, rafiqa, kelin, xodim kabi o‘nlab rollarni bajaradi. Onalik maqomi kirib kelgach, u ko‘pincha boshqa barcha vazifalarni (ayniqsa rafiqalikni) chetga surib qo‘yadi. «Forig‘ bo‘lsang, boshqasiga kirish»: Qur’ondagi «Bo‘shaganingda (yangi ishga) kirishgin» amri inson qanday dam olishi kerakligini ko‘rsatadi. Insonni charchatadigan narsa faoliyatning ko‘pligi emas, balki doimo bir xil rolda (faqat bola parvarishida) qamalib qolishdir. Avlodlar o‘rtasidagi farq va zamonaviy yolg‘izlik: Birinchi va ikkinchi avlod (buvilarimiz va onalarimiz): Jismoniy mehnat ko‘p bo‘lgan, biroq mahalla, qarindosh-urug‘ va qo‘shnichilik rishtalari mustahkam bo‘lib, «bola butun mahallaniki» tamoyili ishlagan. Bugungi avlod: Ko‘p qavatli uylarda, tor doirada qamalib qolgan onalar farzandi bilan 24/7 yolg‘iz qolmoqda. Haddan tashqari birga bo‘lish munosabatlarni toliqtiradi, natijada ota-ona bolaga faqat taqiq qo‘yadigan, g‘azab va baqiriq bilan boshqaradigan insonga aylanadi. Yechim: Ona vaqt-vaqti bilan o‘z vazifalarini almashtirib turishi (ayollik, xotinlik, ijodiy yoki ijtimoiy rollarga o‘tishi), o‘ziga nafas rostlash uchun imkon berishi va atrofi bilan yana samimiy ijtimoiy aloqalarni tiklashi lozim. 3. Katta oila va Silai rahm — Zakovat maktabi (Niso, 1) Yakkalangan mikro-oila xavfi: Zamonaviy davrda shakllangan, bolani to‘rt devor ichida faqat ota-ona tarbiyalaydigan mikro-oilalar bolani ijtimoiy va intellektual jihatdan toliqtiradi. Ko‘p qirrali rag‘bat va aql-zakovat: Bola bitta inson (ona) orqali to‘laqonli aqliy va hissiy rivojlana olmaydi. Chunki har bir onaning tabiati va sabri cheklangan. U har doim bir xil ohangda gapiradi, bir xil munosabat bildiradi; natijada bolaning miyasi bitta markazdan keladigan ogohlantirishlarga o‘rganib, rivojlanishdan to‘xtay boshlaydi. Katta oilaning pedagogik afzalliklari: Keng dunyoqarash: Bobo, buvi, amaki, xolalar bilan muloqot qilgan bola har xil temperament (bosiq, quvnoq, mantiqiy, his-tuyg‘uli) bilan tanishadi. Xatoga turli munosabat: Bola xato qilganda atrofidagilarning turlicha (biri tushuntiradi, biri jilmayadi, biri e’tiroz bildiradi) reaksiyasini ko‘rib, hayotning rang-barangligini va o‘zini to‘g‘rilash yo‘llarini o‘rganadi. Ruhiy suyanch: Bobo va buvilarning borligi oilada osoyishtalik va xotirjamlik poydevori bo‘lib, kelajak ildizlardan oziqlanishini ta’minlaydi. 4. Yakun: «Nasr» surasi — Shukr, tavba va istig‘for O‘qishdan yordamgacha: Risola Alaq surasining «O‘qi» amri bilan boshlangan bo‘lsa, yakun Nasr surasining «Rabbingga hamd ayt va Undan mag‘firat so‘ra» chaqirig‘i bilan tugaydi. Ota-onalikdagi tavba va tasbeh: Ilmni bilish va unga amal qilish — musulmonning vazifasi, ammo bunga kuch-quvvat beradigan faqat Allohning yordami (nasr)dir. Ota-onalik yo‘lida erishilgan har bir yutuq va yaxshilik — Allohning lutfi; sodir bo‘lgan barcha xato va nuqsonlar esa o‘z nafsimizdandir. Natija: Tarbiyada kibrga berilmaslik, o‘z ojizligini tan olgan holda doimo Parvardigordan istig‘for so‘rash, tavba eshigida turish va farzandlarni ikki dunyo saodati sari duolar bilan yo‘naltirish lozim.