Jazosiz tarbiya: Nega jazo samarasiz va bolaga nima uchun baqirmaslik kerak?

Adem Güneş: «Jazosiz tarbiya» (Cezasız Eğitim) — 1-qism Muallif: Adem Güneş (Turkchadan Javohir Usmon tarjimasi asosida) 1. Jazo nima? Ota-onaning chorasizlik va ojizlik ifodasi Ko‘pchilik ota-onalar jazoni tarbiyaning ajralmas vositasi deb hisoblaydi: «Jazolamasam gapga kirmaydi», «Bir urishib bermasam to‘xtamaydi». Ammo pedagogika fanlari doktori Adem Güneş bu qarashni tubdan rad etadi. Jazo — tarbiya vositasi emas, balki tarbiyada ojiz qolgan, boshqa yo‘l topolmagan ota-onaning chorasizlik va hissiy tushkunlik nidosidir. Bola noto‘g‘ri ish qilganda unga baqirish, burchakka turg‘izish, o‘yinchog‘ini tortib olish yoki jismoniy jazolash orqali ota-ona o‘zining ichki g‘azabini bolaga to‘kadi, xolos. Bu jarayonda bola xatosini anglamaydi, balki o‘zini himoya qilish, yolg‘on gapirish va ota-onasidan qochish instinktini rivojlantiradi. 2. «Soxta itoat» (Itaat illüzyonu) xavfi Jazo yordamida tezkor natijaga erishish mumkin: bola qo‘rqqanidan baqiriqni eshitiboq jim bo‘ladi yoki aytilgan ishni qiladi. Ota-onaga esa jazo go‘yo «ish berayotgandek» ko‘rinadi. Aslida bu — «soxta itoat»dir. Bola o‘z xatosini tushungani uchun emas, balki jazodan va qattiq og‘riqdan qo‘rqqani uchun bo‘ysunadi. Jazo bor ekan — itoat bor; jazo qo‘llaydigan kattalar ketishi bilan bola o‘sha yomon qiliqni ikki barobar ko‘proq qilib takrorlaydi. Shuning uchun ham jazoga tayanib katta bo‘lgan bolalar ko‘chada, maktabda yoki balog‘atga yetgach mutlaqo boshqarib bo‘lmas holatga keladi. 3. Jazo bolada shakllantiradigan 4 ta halokatli tuyg‘u Tadqiqotlar va yillik amaliy kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, doimiy jazo ostida o‘sgan bolada to‘rtta xavfli psixologik holat rivojlanadi: • Qasos va intiqom hissi: Bola ich-ichidan jazolagan odamdan (ota yoki onadan) nafratlana boshlaydi va fursat poylab ularni ranjitishga urinadi. • Yolg‘onchilik va ayyorlik: Bola «xato qildim, buni tuzatishim kerak» deb o‘ylamaydi, balki «keyingi safar shunday qilayki, ota-onam bilmay qolsin» degan fikr bilan yashaydi. Jazo — yolg‘onchilikning eng birinchi onasidir. • O‘zini qadrsiz his qilish: Jazo bolaning ichki «men»ini sindiradi. U o‘zini hech kimga kerakmas, faqat jazolarga loyiq, nuqsonli inson deb biladi. • Tajovuzkorlik: Uyda jazoga uchragan bola ko‘chada o‘zidan zaifroq ukasini, sinfdoshini yoki hayvonlarni azoblab, ichidagi bosimni chiqaradi. 4. Nega bolaga baqirish miya rivojlanishiga zahar kabi ta’sir qiladi? Ota-ona bolaga baqirganda bolaning miyasida «tashvish va xavf» markazi (amigdala) ishga tushadi. Bu vaqtda miyaning fikrlash, tahlil qilish va o‘rganish markazi bo‘lgan prefrontal po‘stloq butunlay bloklanadi. Demak, siz bolaga baqirib tushuntirayotganingizda, u sizning bitta ham dono so‘zingizni eshitmaydi va tushunmaydi; uning butun vujudi faqatgina omon qolish va xavfdan qutulishga qaratilgan bo‘ladi. Baqirish — so‘z bilan berilgan jismoniy tarsakidir. 5. «Soxta Men» (False Self): Kattalarni rozi qilish uchun o‘z hislarini o‘ldirgan bola fojiasi Jazolardan charchagan bola oxir-oqibat ota-onaga yoqish uchun o‘zining asl fe’l-atvorini, his-tuyg‘ularini berkitib, «yoqimtoy, itoatkor, hech narsaga e’tiroz bildirmaydigan» soxta shaxsiyat niqobini kiyadi. Bunday bolalar ulg‘aygach: • «Yo‘q» deyishni bilmaydigan, har kimning yetagiga ergashadigan bo‘lib qoladi; • O‘z orzu-istaklarini anglay olmaydi; • Hayotdan doimiy charchoq, bo‘shliq va tushkunlik (depressiya) his qiladi. 6. Jazosiz tarbiyalash mumkinmi? Adem Güneşning qat’iy xulosasi: Ha, nafaqat mumkin, balki sog‘lom inson yetishtirishning yagona to‘g‘ri yo‘lidir! Jazosiz tarbiya — bu bolani o‘z holiga tashlab qo‘yish, uning har qanday xarxashasiga ko‘nish degani emas. Jazosiz tarbiya — bu bolaga qat’iyat va shafqat, tushunish va xavfsiz hissiy aloqa orqali hayot qoidalarini o‘rgatish demakdir.